ADI DARSI: “MATI –SHËNIME UDHËTIMESH ...”. NJË PËRMBLEDHJE E SHKRIMEVE TË UDHËTARËVE QË KALUAN NË MAT NË SHEKUJT XIX-XX
"Mati – Shënime udhëtimesh në Luginën e Mbretërve" është botimi më i fundëm i studiuesit dhe gazetarit matjan Avni Dani, që shkruan me emrin Adi Darsi. Autori na fton në një shtegtim ku lumi Mat, me kokëfortësinë e tij mbretërore, rrjedh kundër rrymës natyrore të vendit, duke i dhënë emrin një krahine që mbart peshën e historisë së Kastriotëve. Ky libër nuk është thjesht një kronikë, por një përpjekje për të deshifruar shpirtin e një vendi ku çdo banor e ndiente veten "madhëri", duke e detyruar dhe mbretin Ahmet Zogu të kërkonte lartësinë e titullit unik "Lartmadhëri". Vepra ndërtohet si një "dosier" i çmuar dëshmish, ku autori mbledh zërat e udhëtarëve të huaj që guxuan të thyenin vetëizolimin matjan gjatë shekujve XIX dhe XX. Përmes një pune kërkimore të imtësishme, Darsi korrigjon toponimet e mjegulluara nga përkthimet e vjetra dhe sjell në dritë shënimet e vizitorëve apostolikë si Shtjefën Gaspri. Këto dëshmi na kthejnë në vitin 1671, duke na dëshmuar për ekzistencën e abacive madhështore si ajo e Shën Lleshit, që dikur shërbente si strehë shpirtërore për mijëra besimtarë në zemër të malësisë. Në faqet e librit, lexuesi ndjek hapat drithërues të "babait të albanologjisë", Johan G. Von Hahn në kërkim të gjurmëve të Skënderbeut, dhe vrojtimet e ftohta shkencore të inxhinierëve austriakë si Karl Steinmetz. Ky mozaik udhëtarësh plotësohet me ngjyrat e gjalla të Rose Wilder Lane, e cila solli magjinë e Luginës për botën anglishtfolëse, dhe me vështrimin e mprehtë të Bernard Newman, i cili me biçikletën e tij përshkoi një vend ku shtëpitë-kulla me frëngji tregonin se jeta në Mat ishte sa piktoreske, aq edhe sfiduese. Një vlerë të jashtëzakonshme në këtë udhëpërshkrim luajnë imazhet e etnografes Margaret Hasluck, të cilat kapin përjetësinë e viteve '30, nga lartësitë e Klosit deri në muret e Stelushit. Libri guxon të thyejë rregullin e "të huajve" duke përfshirë edhe zërat shkodranë të Dom Lazër Shantojës dhe Ndre Mjedës, të cilët i japin veprës një dimension të ri politik dhe kulturor. Kërkimi i tyre për Pjetër Budin, matjanin e madh të letrave shqipe, shërben si një urë lidhëse mes lavdisë së shkuar dhe nevojës për t'i mbrojtur këto rrënjë sot. Adi Darsi e mbyll këtë udhëtim duke e cilësuar veprën si një "libër të hapur", një thirrje për të mos lejuar që hiri i harresës të mbulojë një krahinë kaq me ndikim. Përmes një gjuhe të pasur dhe një ndjeshmërie të lartë artistike, autori na kujton se Mati nuk është vetëm një udhëkryq gjeografik, por një "strehë shpirti" ku historia e shkruar nga të huajt dhe kujtesa e vendasve bëhen bashkë. Ky libër mbetet një mision i përmbushur për t'i kthyer Matit dinjitetin e merituar në letërsinë dokumentare shqipe. Studiuesi dhe gazetari Avni Dani, i njohur nga letrat si Adi Darsi, është lindur në Dars të bashkisë Klos në vitin 1969. Me një formim solid në pedagogji-psikologji dhe një përvojë dhjetëvjeçare si mësues e drejtues në fshatrat e lindjes, ai ka arritur të ndërthurë njohjen e thellë të terrenit me mjeshtërinë e gazetarisë investigative që ushtron në Tiranë prej vitit 2001. Përmes qindra artikujve dhe reportazheve, Avni Dani (si Adi Darsi) mbetet një zë i palodhur në median shqiptare, duke e shndërruar shkrimin jo vetëm në profesion, por në një mision për lartësimin e vlerave të krahinës së tij.
